عناوین مهمترین خبرها:

 مقام معظم رهبری :

 

" تحقیقات برای ما یک مسئله تجملاتی نیست ، یک مسئله حیاتی است .من نمی دانم همه تصمیم گیران چقدر به عمق این حرف واقفند اما من از بن دندان اعتقادم این است که امروز یکی از دو سه کار اصلی و اساسی ما برای حفظ هویتمان ، موجودیتمان ، استقلالمان و آینده مان مسئله تحقیق علمی است بدون شک و تردید. باید این را خیلی جدی بگیرند ، این از بسیاری از کارهای ما مهم تر است ولو ظاهر زود بازده ای ندارد و به چشم نمی آید اما خیلی مهم است .

 

در دنیای امروز پژوهش نقش عمده و بی بدیلی را در پیشبرد و توسعه کلیه جوامع در حال توسعه و پیشرفته ایفا می کند . کشورهای پیشرفته ، برنامه ریزی های 20-30 ساله را با محوریت پژوهش در کلیه امور اقتصادی ، اجتماعی ، علوم پایه و کاربردی بنا نهاده اند .

پژوهش را پدیده ای جمعی و واقعیتی اجتماعی تلقی می کنند که عناصر عدیده آن نظیر موضوع ، متولی ، مجری و مدیر پژوهش، سازمان  پژوهشی ، پژوهشگر، بودجه وامکانات ، نهادها و تشکیلات پژوهشی باید در تعامل با یکدیگر قرار گیرند .

پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی ایران و به دنبال توسعه خارق العاده تربیت نیروی انسانی پزشکی در دهه 60 ، امور پژوهشی که در دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی تا آن زمان در سطحی نزدیک به صفر بود ، به تدریج رونق گرفت .

تعداد پژوهشگران ، موسسات پژوهشی ، انتشار مقالات فارسی و انگلیسی رونق فوق العاده ای یافت ، به نحوی که در ابتدای دهه 90 ، کشور عزیز ما ایران بیشترین نرخ رشد را در تولید مقالات علمی در جهان حایز شده است .

مع هذا پیشرفت باید با در نظر گرفتن سندهای بالادستی تنظیم گردد .

سند چشم انداز پیشرفت کشور در افق1404 که دو دهه آینده را نشانه گرفته ، نخستین سند تفکر راهبردی و آینده نگارانه ی ایران است .این سند بر اساس فرمایش رهبر حکیم انقلاب ، پس از قانون اساسی در حال حاضر به عنوان مهم ترین سند بالادستی نظام و به عنوان سندی ملی و تاریخی ، جاده ای بسیار محکم به سمت آینده ای مطلوب ترسیم می کند .

برنامه های پیشرفت پنج ساله چهارم تا هفتم باید بتواند اهداف چشم انداز را محقق کند .بر اساس این سند ، ایران در افق چشم انداز 1404 ، کشوری است توسعه یافته با جایگاه اول اقتصادی ،  علمی و فناوری در سطح منطقه با هویت اسلامی و انقلابی ، الهام بخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و موثر در روابط بین الملل .

بنابر این علم ، محور توسعه حقیقی برای کشور است . ما بدون علم نمی توانیم به جایی برسیم .نقشه جامع علمی را می توان اصلی ترین حلقه هدایت ها و نهاد سازی های رهبری در شکل دهی جنبش نرم افزاری و تحقق مرجعیت علمی برشمرد.

رهبر انقلاب اسلامی اولین بار درجمع روسای دانشگاه ها در سال 1385 ضرورت تدوین نقشه ی جامع علیمی را تبییین نمودند .ایشان هدف از تدوین نقشه ی جامع علمی کشور را تعریف دقیق گام های لازم برای رسیدن به چشم انداز بیست ساله تعریف کردند . از نظر ایشان نقشه جامع باید گام های لازم برای تحقق چشم انداز را معلوم و طبق راهبردهای عملیاتی و برنامه ریزی های زمان دار و منظم ، مثل یک پازل به تدریج پر و کامل کند .

گسترش تحقیقات پزشکی ، راه اندازی شبکه آزمایشگاه های جامع تحقیقات علوم پزشکی کشور ، توسعه فناوری دارویی و تجهیزات پزشکی ، توسعه دکترای پژوهشی ، ماموریت مداری دانشگاه های علوم پزشکی بر اساس راهبرد پنج ساله و سایر اقدامات موثر افق امیدوار کننده ای را در روند پژوهش های پزشکی کشور ترسیم نموده است .با این وجود برای حفظ مقام اول تولید علم در منطقه و ارتقاء بیشتر در تولید علم تا رده های 5-10 جهانی در دهه های آینده باید نکات زیر را در نظر داشت :

رشد سریع مراکز تحقیقاتی و پژوهشکده ها در سال های اخیر ، همزمان با افزایش کمی و کیفی تولید نیروی انسانی پژوهشگر و سایر امور مرتبط توانسته است وضعیت تولید علم کنونی را سبب می شود . مع هذا باید به خاطر داشت که کشور ترکیه  نیز در امور پژوهشی رشد بسیار مناسبی را دارد و عدم برنامه ریزی صحیح سبب افت رتبه تولید علمی کشورمان می شود .

متولی اصلی پژوهش در کشور شورای پژوهش های علمی کشور است که در دهه گذشته از نهاد ریاست جمهوری  منفک و به وزارت علوم و تحقیقات و فناوری ملحق شده است . از طرف دیگر حدود یک چهارم از اعتبارات تحقیقاتی در نهاد ریاست جمهوری و معاون علمی آن نهاد متمرکز است .لذا قرار گرفتن شورای عالی علوم تحقیقات و فناوری در یک وزارتخانه و مدیریت برخی امور تحقیقاتی در نهاد ریاست جمهوری تولیت پژوهش های کشور را با مشکلاتی روبه رو نموده است .برای برنامه ریزی های صحیح و منسجم کشوری ، نظارت و هدایت پژوهش ها و آینده نگری تحقیقات کشور نیاز به تولیت واحد ، فرابخشی و مقتدر می باشد . یکی از مهم ترین وظایف چنین تولیتی افزایش درصد اعتبارات پژوهشی از تولید ناخالص داخلی و به ویژه همراه کردن بخش خصوصی برای ارائه نیمی از اعتبارات تحقیقاتی است .با ایستا ماندن درصد بودجه ای تحقیقاتی در حدود 5 درصد تولید ناخالص داخلی ممکن است رکود و عدم ارتقاء تحقیقات در کشور مشاهده شود .

مقام معظم رهبری در ملاقاتشان با جمعی از استادان دانشگاه‌های کشور در ماه رمضان امسال فرمودند: «… حقیقتاً حرکت علمی و نهضت علمی در کشور شروع شده است و پیش رفته است و کارهای بزرگی انجام گرفته است… لکن آن چه من را دچار دغدغه می‌کند، این است که ما این حرکتمان هنوز به نقطه ثبات نرسیده است… در این سربالایی تند که داریم حرکت می‌کنیم، اگر توقف کردیم، این توقف با عقبگرد همراه خواهد بود؛ توقف دیگر نیست. حرکت ما از دور افتاد، بازگرداندن این نهضت، این حرکت، این شتاب علمی مشکل‌تر خواهد بود؛ این دغدغه ما است.»

افزایش چشمگیر رشد تعداد مقاله‌های علمی کشور در دهه‌ گذشته نشان داد که کشور توانسته است با استفاده از ظرفیت‌های عظیم انسانی و نبوغ و استعدادهای ایرانی، گام مهمی را در جهت ارتقای علم انجام دهد و رسیدن به اهداف چشم‌انداز بیست ساله را حتی قبل از موعد مقرر تضمین نماید. توجهات خاص امام راحل و مقام معظم رهبری، موجب افزایش کمی و کیفی آموزش عالی در کشور که به همت فرهیختگان، و استادان متقدم دانشگاه‌های کشور در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ شد. شرایط مناسب کشور برای شکوفایی نبوغ و استعدادهای جوانان و نقش به یاد ماندنی شورای پژوهش‌های علمی کشور در دهه ۷۰ هم سبب شد که کاری بس شگرف و بی‌سابقه انجام شود و در مدت کوتاهی رتبه تولید علم در ایران در پایگاه‌های استنادی از ۵۴ به رتبه کمتر از ۲۰ برسد، این تحول انقلابی در علم و فناوری کشور نیازمند فرهنگ عشق و ایثار بود که پیشکسوتان این نهضت آن را به منصه ظهور رساندند.

رسیدن به رتبه‌های زیر ۲۰ در تولید علم جهانی کاری دشوار و قابل تحسین است ولی پیشرفت به رتبه‌های بالاتر دشوارتر و برای صعود، تلاش فوق‌العاده‌ای مورد نیاز است. لذا در سال ۱۳۸۸ پیش‌بینی شد که در صورتی که تمهیدات خاص اعمال نشود نه فقط رسیدن به مقام‌های حدود ۲۰ و پایین‌تر از آن در جایگاه تولید علم بسیار به کندی انجام شود، بلکه محتمل است حفظ مقام کنونی هم با دشواری امکان‌پذیر باشد.

شواهد دو ساله اخیر نشان می‌دهند که نگرانی در این مورد بدون علت نیست. در سال ۲۰۱۳ رتبه تولیدات علمی ایران در ISI از رتبه ۱۸ به رتبه ۲۰ تنزل یافته و در پایگاه استنادی اسکوپوس ۱۷ بوده است. با توجه به اطلاعات این پایگاه‌ها در ۵ ماه و ۷ روز اول سال ۲۰۱۴، پیش‌بینی می‌شود که تا انتهای سال تعداد مقالات در ISI حدود ۲۲۷۶۰ باشد که نسبت به سال قبل (۲۹۰۸۶) کاهش قابل ملاحظه‌ای داشته و معادل رتبه ۲۳ یا ۲۴، در سال قبل خواهد بود. همچنین تعداد مقالات در اسکوپوس به حدود ۳۶۴۰۰ تخمین زده می‌شود که با مقایسه با سال قبل (۴۰۰۰۰) کاهش یافته و معادل رتبه، ۲۰ در سال قبل می‌باشد.

از طرف دیگر همیشه سؤالاتی در زمینه تأثیرگذاری پژوهش‌ها در امور مختلف کشور مطرح بوده است. این که تحقیقات تا چه حد به افزایش تولید ناخالص داخلی کمک کرده‌اند؟ صنعت کشور را شکوفا کرده‌اند؟ معرفت عمومی و فرهنگ جامعه را بالا برده‌اند؟ مشکلات بخش‌های مختلف‌ منجمله سلامت، کشاورزی، نفت و سایر بخش‌هایی که توسعه انسانی را تضمین می‌کنند، مرتفع نموده‌اند؟

این نگرانی‌ها کاملا بجا است. همان گونه که مقام محترم ریاست جمهوری هم تاکیدکرده‌اند، پژوهش‌های علمی کشور باید آن چنان مناسب، طراحی و اجرا شوند که کاربردی و تاثیرگذار باشند، لذا علاوه بر تعداد مقالات و ضریب تاثیر(IF) مجلات هم باید از شاخص‌های دیگر باشد که نشان‌دهنده به کارگیری و تاثیر پژوهش‌ها است، نظیر شاخص‌هایی که فرهنگستان علوم پزشکی برای سنجش اثر پژوهش در علوم پزشکی تدوین کرده است.

با این وجود، باید اذعان داشت که بدون رونق تولید علم، چشم‌انداز استفاده از آنها و توسعه فناوری درخشان نخواهند بود، لذا باید به فکر افزایش پژوهش‌ها و سیر صعودی تولید مقالات بود، تا زمینه بهتر و قوی‌تری را برای به کارگیری و اثرگذاری آنها در توسعه فناوری ایجاد نماید. به فرموده مقام معظم رهبری «… به این حرکت علمی باید با همه توان نیرو رساند، مدد رساند، باید کار کرد؛ مبادا وضعیتی پیش بیاوریم که این حرکت متوقف بشود…»

عواملی که سبب متوقف ماندن تولید علم در دو سال گذشته شده‌اند می‌بایست به دقت بررسی و مطالعه شوند و راهبردهای مناسب و راه‌کارهای اجرایی برای رفع موانع و ادامه نهضت علمی کشور جستجو شود. برای پیشرفت مناسب‌تر و ارتقای کمی و کیفی پژوهش‌ها نیاز به یک عزم ملی است. برخی تمهیدات برای رسیدن به اهداف عالی فوق به صورت زیر پیشنهاد می‌شود:

۱ـ برای رونق آینده تحقیقات کشور،‌ به نهادینه کردن پژوهش در موسسه‌های آموزشی کشور اعم از دبستان، دبیرستان و دانشگاه نیاز است. کشف و شکوفایی استعدادهای کودکان و نوجوانان باید از مهدکودک و دبستان‌ها شروع و در مدارس راهنمایی و متوسطه ادامه یابد. استعدادها را نباید در قالب‌های آموزشی صرف محدود کرد. نحوه ارزشیابی رقابتی کنونی در مدارس و هنگام ورود به دانشگاه‌ها که فقط مبتنی بر محفوظات است، کودکان و نوجوانان ما را به طرف یادگیری ذهنی بدون تعمق و تتبع و جستجو برای کسب علم و دانش واقعی سوق داده است. در طول ۱۲ سال تحصیل پیش از دانشگاهی اثری از تفکر، پژوهش و تحقیق دیده نمی‌شود. نهادینه شدن پژوهش در دانشگاه‌ها نیز ضروری است و حضور تمام وقت واقعی استاد و دانشجو از رموز اصلی این جهت‌گیری است. ادامه صعود در رتبه‌های تولید علم جهان و تحول بیشتر علم و فناوری با استادان نیمه‌وقت و دانشجویان شاغل سیربطئی و نامناسبی خواهد داشت.

۲ـ امروزه خلأ وجود یک متولی امر پژوهش در کشور بیش از گذشته احساس می‌شود. برای سیاستگذاری، برنامه‌ریزی و اجرای امور تحقیقاتی نیاز به وجود تشکلی پویا به عنوان کانون تفکر در قالب وزارت، سازمان و یا شورای عالی در کنار ریاست جمهوری است. تشکلی که فرهنگ پژوهش را در کشور ارتقا دهد، از موجودیت پژوهش دفاع کند، نظام علم و فناوری کشور را اقتدار بخشد، از تصمیم‌گیری‌های آنی و فردی در مورد مسایل مهم علم و فناوری بکاهد و نخبگان را به کارگیرد و از آنها استفاده شایسته به عمل آورد. چنین تشکلی می‌بایست نقشه‌های جامع علمی را که به مثابه قانون اساسی علم و فناوری است، بازنگری، اصلاح و تدوین نهایی نماید و کاربردهای موثر برای تحقق آن را ارائه دهد.

۳ـ به اعتبارات پژوهشی کشور التفات خاص مبذول شود. در چند سال گذشته افزایش اعتبارات پژوهشکده‌ها و مراکز تحقیقاتی متوقف شد. ولی حقوق و مزایا سالانه ۲۵ تا ۲۰ درصد افزایش و ابزارها، کیت‌ها و تجهیزات پژوهشی هم که وابسته به ارز هستند، حدود ۳ برابر افزایش یافته است. مضافا به این که اکثراً حدود ۸۰ درصد بودجه‌های تحقیقاتی تخصیص داده می‌شود. به عبارت دیگر بخش حقوق و مزایا از ۶۰ تا ۵۰ درصد بودجه‌های پژوهشکده‌ها و مراکز تحقیقاتی به حدود ۹۰ تا ۱۰۰ درصد اعتبارات رسیده و اعتباری برای خرید ابزارها و تجهیزات تحقیقاتی که ۳ برابر هم‌ شده‌اند وجود ندارد. این موسسات به تدریج به صورت اداراتی دیگر در خواهند آمد که فقط حضور پرسنل در آنان دیده می‌شود و به دلیل نبود اعتبارات کافی، ابزار و تجهیزات رسالت اصلی آنها که پژوهش است، خدشه‌دار می‌شود.

۴ـ افزایش بودجه پژوهش تا رسیدن به ۵ر۲ تا ۳درصد از تولید ناخالص ملی و هزینه کردن به جا و مناسب بودجه‌های پژوهشی در زمره رهنمودهای مقام معظم رهبری بوده و در برنامه‌های پنجساله توسعه هم منظور شده ولی هرگز تحقق نیافته است. سهم بخش غیردولتی از بودجه پژوهشی بسیار ناچیز و رشدی نداشته است. تامین سهم واقعی پژوهش از بودجه سالانه کشور و برنامه‌ریزی منظم به منظور درگیر کردن بخش غیردولتی در امور پژوهشی ضروری است.

۵ـ بودجه‌های پژوهشی باید به شکلی هزینه شود که بتواند تولید ناخالص داخلی را افزایش دهد. ضرورت دارد که بودجه پژوهشی در راستای اهداف ملی هدفمند شوند. تخصیص غیرهدفمند بودجه، موسسه‌های پژوهشی را به رکود و شباهت داشتن به سیستم‌های اداری معمولی نزدیک می‌کند و موجب سستی پژوهشگران در انجام پروژه‌های نوآور و بدیع می‌شود.

طراحی پژوهش‌ها در پروژه‌های مقطعی می‌بایست کاهش یابد و طرح‌های تحقیقاتی هدفمند طولانی مدت هم در سطح ملی و هم در پژوهشکده‌ها، مراکز تحقیقاتی و دانشگاه‌ها اجرا گردد. سوق دادن پایان نامه‌های تحقیقاتی تکمیلی به این گونه طرح‌ها می‌تواند به شکوفایی تحقیقات و هدایت آنها برای پاسخ‌گویی به مشکلات و افزایش تولید ناخالص ملی بیانجامد و به بهبود کیفیت نازل پایان‌نامه‌های تحصیلات تکمیلی کمک کند.

پیشرفت و توسعه در مقوله علم و فناوری نه فقط به علت نشان دادن اقتدار ایران در سطح جهانی اهمیت دارد، بلکه برای ارتقای سطح فرهنگی جامعه، تولید ثروت ملی و حل مسائل مختلف کشور، ارتقای سلامت جامعه، تقویت صنایع و بهبود شاخص‌های توسعه و همچنین ایجاد فرصت‌های شغلی دارای اهمیت وافر است.

کشور ما در حال فراهم آوردن زیر ساخت‌های لازم برای یک تحول عظیم در علم و فناوری است و تمام ظرفیت‌های لازم برای تبدیل شدن به یک قدرت واقعی در علم و فناوری در سطح بین‌المللی را دارد ولی برای دستیابی به آن نیاز به توجه بیشتر به سیاستگذاری مناسبت‌تر، برنامه‌‌ریزی مدون‌تر و مدیریت مقتدر است.

منبع : روزنامه اطلاعات