عناوین مهمترین خبرها:

" اچ آي وي و ايدز ،مشكلی جهاني "

دكتر بيژن صدري‌زاده 


 اچ آي وي (
HIV ) يك مشكل بهداشتي مهم دنيا است كه تاكنون بيش از 36 ميليون نفر را به هلاكت رسانده است . اين در حالي است كه در سال 2012 تقريبا" 35/3 ميليون نفر با اچ آي وي زندگي مي‌كرده‌اند.

بيشترين موارد ابتلا به اچ آي وي در آفريقاي زير صحرا مي باشند به طوري كه از هر 20  فرد بالغ يك نفرشان به اچ آي وي مبتلا مي‌باشند.

اچ آي وي ، با حمله به سيستم دفاعي بدن ( سيستم ايمني ) آن را در برابر عفونت ها و بعضي از انواع سرطان تضعيف مي‌نمايد. وضعيت ايمني ، با اندازه‌گيري سلولهاي CD4 مشخص مي‌شود.

نقص ايمني باعث مي‌شود كه افراد مبتلا به اچ آي وي به طيف وسيعي از بيماريها دچار شوند كه در حال عادي افراد سالم مي‌توانند با آنها مبارزه كنند.

پيشرفته‌ترين مرحله ابتلا به اچ آي وي (HIV infection  )سندرم نقص ايمني اكتسابي (AIDS ) است كه برحسب افراد مختلف ممكن است بين 2 تا 15 سال طول بكشد تا اتفاق بيافتد. ايدز با پيدايش بعضي از سرطان ها ، عفونت ها ( Infections ) يا ساير تظاهرات باليني شديد ، مشخص مي‌شود.

علائم و نشانه ها :

علائم اچ آي وي بسته به مرحله ابتلا ( stage of infection ) تغيير مي‌كند. هرچند افرادي كه با اچ آي وي زندگي مي‌كنند، در چند ماه اول ابتلا به ويروس ، بيشترين خطر سرايت ( واگير دار بودن ) را دارند‌، بسياري از آنان تا مراحل بعدي از وضعيت خود بي‌اطلاع مي‌باشند.

در طي چند هفته اول ابتلا ، مبتلايان ممكن است علائمي نداشته باشند يا يك بيماري شبيه – به – انفلوانزا شامل تب ، سردرد ، بثورات يا گلودرد را تجربه كنند.

با پيشرفت ابتلا (Infection  ) و تضعيف سيستم ايمني ، ممكن است علائم و نشانه‌هاي ديگري از قبيل تورم غدد لنفاوي ، كاهش وزن ،‌تب ، اسهال و سرفه بروز كند. بدون درمان ، افراد مبتلا ممكن است به بيماري‌هاي شديدي از قبيل سل ، مننژيت (كريپتوكوكي ) ، و سرطان‌هايي از قبيل لنفوم و ساركوم كاپوزي نيز دچار شوند.

راه‌هاي سرايت :

اچ آي وي ممكن است از راه تبادل انواع گوناگوني از مايعات و ترشحات بدن افراد مبتلا از قبيل خون ، مني ، ترشحات واژينال و شيرمادر انتقال يابد .

افراد از طريق تماس‌هاي عادي روزانه از قبيل بوسيدن ، در آغوش گرفتن ، دست دادن ، يا استفاده از وسائل مشترك ، غذا يا آب نمي‌توانند مبتلا شوند.

عوامل خطر:

شامل موارد زير است :

  • تماس جنسي محافظت نشده
  • ابتلا به ساير بيماريهاي آميزشي از قبيل سوزاك ، سيفيليس ، تبخال تناسلي ، كلاميديا ، و واژينيت باكتريال
  • استفاده مشترك از سوزن ، سرنگ و ساير وسايل و محلول‌هاي دارويي در تزريقات داروها
  • دريافت تزريقات نامطمئن به انتقال خون ، اقدامات پزشكي كه متضمن بريدن يا سوراخ كردن غيراستريل مي‌باشد.  

تشخيص :

آزمايش اچ آي وي ، وضعيت ابتلا راا با پي بردن به وجود يا عدم آنتي بادي اچ آي وي در خون آشكار مي‌كند‌. آنتي بادي ها بوسيله سيستم ايمني افراد براي جنگيدن با عوامل بيماريزاي خارجي توليد مي شوند. اغلب افراد داراي يك " دوره پنجره "  مي‌باشند كه معمولا" 3 تا 6 هفته طول مي كشد و در طي اين مدت آنتي‌بادي‌ها‌ي مربوط به اچ آي وي در عين حال كه در حال توليد شدن مي‌باشند ، هنوز قابل كشف نيستند . بيشترين خطر انتقال در مراحل اوليه ابتلا به ويروس است ، هرچند انتقال در كليه مراحل ابتلا ممكن است اتفاق بيفتد. چنانچه فردي داراي تماس اخير بوده ، بايد بعد از 6 هفته مجددا" مورد آزمايش قرار گيرد تا نتايج آزمايش را تأييد كند.

پيشگيري :

افراد  مي‌توانند خطر ابتلا به اچ آي وي(HIV infection  ) را با محدود كردن موارد تماس ( exposure ) با عوامل خطر كاهش دهند.

رويكردهاي كليدي براي پيشگيري از اچ آي وي كه اغلب مجموعه‌اي از آنها به كار برده مي‌شود ، عبارتند از :

1.     استفاده از كاندوم ( در مرد و زن )

استفاده صحيح و پيوسته كاندوم خطر ابتلا به اچ آي وي و ساير بيماريهاي آميزشي را تا 85 درصد و بيشتر كاهش مي‌دهد.

2.     تست و مشاوره داوطلبانه

3.     ختنه

انجام ختنه ، خطر انتقال اچ آي وي را تا 60% كاهش مي‌دهد.

4.     پيشگيري بر مبناي داروهاي ضدرتروويروسي ( ARV based prevention  )

1-4 : استفاده از داروهاي ضدرتروويروس به عنوان پيشگيري :

تجارب اخير نشان مي دهد ، چنانچه افراد مبتلا به اچ آي وي به درمان ضدرتروويروس پاي بند باشند ،‌خطر انتقال  اچ آي وي به شريك جنسي آنها تا 96% ممكن است كاهش يابد .

2-4 : پيشگيري پيش از تماس ( pre-exposure prophylaxis) براي شركاي جنسي غيرمبتلا به اچ آي‌وي ( همسر غيرمبتلا ) :

تجربيات اخير نشان داده است كه استفاده از داروهاي ضدرتروويروس توسط همسران غير مبتلاي افراد مبتلا مي‌تواند خطر انتقال اچ آي وي از فرد مبتلا به آنان را كاهش دهد.

3-4 : پيشگيري از اچ آي وي بعد از تماس (post – exposure prophylaxis for HIV   ) :

منظور از پيشگيري بعد از تماس ( در معرض قرار گرفتن ) ، استفاده كردن از داروهاي ضدرتروويرس در 72 ساعت اول بعد از تماس ، براي جلوگيري از ابتلا به اچ آي وي مي باشد .

روش مذكور بيشتر به كاركنان نظام سلامت كه در معرض فرورفتن سوزن ( Needle stick injuries ) قرار گرفته‌اند ، توصيه مي‌شود كه شامل مراقبت هاي اوليه ، آزمايش از نظر اچ آي وي ، و بسته به ميزان خطر مصرف يك دوره 28 روزه داروهاي ضد رتروويروس مي‌باشد .

5 . كاهش آسيب در معتادان تزريقي

افرادي كه اعتياد تزريقي دارند بايد با استفاده از سوزن و سرنگ استريل براي هر بار تزريق،  از ابتلا به اچ‌آي‌وي جلوگيري كننده بسته مشورتي جامع براي پيشگيري و درمان اچ آي وي شامل موارد زير مي‌باشد .

  • برنامه‌هاي در اختيار قرار دادن سوزن و سرنگ
  • درمان جانشين ترياك براي اشخاصي كه وابسته به ترياك و ساير وابستگي‌هاي درماني مي‌باشند.
  • آزمايش اچ آي وي و مشاوره
  • درمان اچ آي وي و مراقبت
  • دسترسي به كاندوم
  • درمان بيماريهاي آميزشي ، سل ، و هپاتيت هاي ويروسي

6 . حذف انتقال اچ آي وي از مادر به كودك

انتقال اچ آي وي از مادر مبتلا به فرزندش در جريان حاملگي ، زايمان يا شيردادن ، به انتقال اچ آي وي از مادر به كودك يا انتقال عمودي معروف است .

بدون هيچ گونه مداخله‌اي ، خطر انتقال از مادر به كودك 45-15 درصد است .

با استفاده از داروهاي ضدرتروويروس در مادر و كودك ، مي‌توان تقريبا" به طور كامل از اين امر جلوگيري كرد.

درمان :

مي‌توان اچ آي وي را از طريق درمان با مجموعه‌اي از داروهاي ضدرتروويروس ( شامل سه دارو يا بيشتر ) سركوب كرد. درمان با داروهاي ضدرتروويروس ابتلا به HIV را درمان نمي‌كند بلكه تكثير ويروس در بدن انسان را مهار مي‌كند و به سيستم ايمني شخص اجازه مي‌دهد تا خود را تقويت كند و ظرفيت لازم براي جنگيدن با اچ آي وي را مجددا" به دست آورد.

در پايان سال 2012 ، بيش از 9/5 ميليون نفر كه در كشورهاي با درآمد كم و متوسط با اچ آي وي زندگي مي‌كردند ، داروهاي ضدرتروويروس را دريافت مي‌كرده‌اند. اين رقم 30 برابر بيشتر از تعداد افرادي بوده كه بين 2003 و 2012 از اين قبيل داروها استفاده مي‌كرده‌اند.

وضعيت اچ آي وي و ايدز در ايران

اولين مورد ايدز در ايران در سال 1366 در يك كودك 5 ساله مبتلا به هموفيلي كه از فراورده هاي خوني به طور مكرر استفاده مي‌كرده ، اتفاق افتاده است .

از آن زمان تاكنون ، همه‌گيري اچ آي وي و ايدز در ايران دو مرحله ( موج ) را طي كرده است .

موج اول در ميان دريافت كنندگان فراورده هاي خوني آلوده بوده كه دهه 1360 را به خود اختصاص داده است . موج دوم در معتادان تزريقي به علت استفاده از سوزن و سرنگ مشترك اتفاق افتاده كه دهه‌هاي 1370 و 1380 را در برمي‌گيرد.

موج سوم همه‌گيري كه از ابتداي دهه 1390 شروع شده و در حال توسعه مي‌باشد به ارتباط جنسي لجام گسيخته مربوط مي‌شود.

بر اساس آمار جمع‌آوري شده از دانشگاه‌هاي علوم پزشكي و خدمات بهداشتي درماني تا تاريخ 1392/10/1 مجموعا" 27416 نفر مبتلا به HIV/AIDS در كشور شناسايي شده‌اند كه 89% آنان را مردان و 11% را زنان تشكيل مي‌دهند. تاكنون 5428 نفر مبتلا به ايدز شناسايي شده و 5616 نفر از افراد مبتلا فوت كرده‌اند. 45/9 درصد از مبتلايان به HIV در زمان ابتلا در گروه سني 34-25 سال قرار داشته‌اند كه بالاترين نسبت در بين گروههاي سني را به خود اختصاص مي‌دهند.

علل ابتلا به HIV در بين كل موارديكه از سال 1365 تاكنون در كشور به ثبت رسيده‌اند به ترتيب ، تزريق با وسائل مشترك در مصرف كنندگان مواد (67/9 درصد ) ، رابطه جنسي ( 13 درصد ) ، دريافت خون و فراورده‌هاي خون ( 0/9 درصد ) و انتقال از مادر به كودك  ( 1/2 درصد ) بوده است . راه انتقال در 17% از اين گروه نامشخص مانده است .

در مقايسه اين آمار با موارديكه ابتلا آنان در سال 1391 گزارش شده است ، اعتياد تزريقي 52 درصد ، برقراري روابط جنسي 33 درصد ، و انتقال از مادر به كودك 3/4 درصد را تشكيل داده است . در 11/6 درصد موارد شناسايي شده در اين سال راه انتقال نامشخص بوده و هيچ مورد جديد ابتلا از راه خون و فراورده هاي خوني گزارش نشده است .