Frontpage Slideshow | Copyright © 2006-2012 JoomlaWorks Ltd.

 گزارش برنامه توسعه ایمن سازی کشور دستاوردهای 33 ساله

مرداد 1397

   ايمن­ سازي دوران كودكي یك سرمايه گذاري جهاني براي نجات زندگي سالیانه حدود 6/2 ميليون نفر در دنيا است. علی­رغم پیشرفت­های بسیار خوب در سطح جهانی، متاسفانه براساس گزارش سازمان جهاني بهداشت در سال  2017 میلادی (1396 شمسی)، همچنان سالیانه 19 میلیون کودک در دنیا از دریافت واکسن محرم هستند که اکثر آنها در کشورهای در حال توسعه زندگی می کنند..علی­رغم پیشرفت­های بسیار خوب در سطح جهانی، متاسفانه براساس گزارش سازمان جهاني بهداشت در سال  2015 میلادی(1394 شمسی)، همچنان سالیانه تعداد زیادی از کودکان دنیا در اثر بیماری­های قابل پیشگیری با واکسن به شرح ذیل جان خود را از دست می دهند:  63.000 نفر دراثر سياه سرفه، 112.000 نفر در اثر سرخك، 58.000 نفر در اثر كزاز نوزادي، 105.000 نفر در اثر هموفيلوس آنفلوانزا، 400.000 هزار نفر در اثر اسهال­های ویروسی، 887.000 نفر در اثر هپاتيت ب و 920 هزار مورد مرگ ناشی از پنومونی. اين ميزان معادل 25 درصد كل مرگ­هاي كودكان زير 5 سال در دنيا است كه به راحتي قابل پيشگيري با واكسن مي­باشد. واکسیناسیون موثرترین مداخله بهداشتی شناخته شده برای ارتقای سلامت کودکان است و در طی سالهای 2000 الی 2016 میلادی واکسیناسیون سرخک توانسته از مرگ 20 میلیون کودک در جهان جلوگیری نماید.

   برنامه گسترش ايمن­سازي (EPI) در جهان از سال 1974 میلادی (1353 شمسی) آغاز شد. در جمهوری اسلامی ایران نیز این برنامه پس از پیروزی انقلاب مورد مطالعه قرار گرفت و از سال 1363، برنامه اجرایی آن در سطح گسترده با تعلیم مدیران بهداشتی در سطوح مختلف، تقویت زنجیره سرما و تدوین برنامه عملیاتی ایمن­سازی کشور شروع شد. برای دسترسی به پوشش کامل کودکان و سایر گروههای هدف، ارائه خدمات ايمن­سازي به وسيله انجام دوره­هاي بازآموزي برای کارکنان بهداشتی، تأمين واكسن­هاي ايمن و توسعه زنجيره سرماي مطمئن به سرعت توسعه يافت.

   واکسیناسیون یکی از قدیمی ترین مداخلات بهداشتی برای کنترل بیماریها در ایران بوده و اولین بار واکسن آبله در سال 1829 میلادی (1208 شمسی) در ایران مصرف شده است. در سال 1322 قانون مایه­کوبی همگانی علیه بیماری آبله به تصویب مجلس شورای ملی رسید و به دنبال آن ایمن­سازی گروه­های هدف انجام شد. واکسن­های مورد نیاز علیه بیماری­های دیفتری، سیاه سرفه، کزاز، فلج اطفال و سرخک در سال­های اولیه از خارج از کشور وارد می­شد ولیکن نظر به توانمندی مؤسسه واکسن و سرم سازی وقت (انستیتو تحقیقات رازی فعلی) و همت والای اساتید آن مؤسسه، به ویژه مرحوم آقای دکتر حسین میرشمسی، تولید واکسن­های مورد نیاز کشور در این مؤسسه انجام گرفت. هرچند واکسیناسیون کودکان در سالهای دهه 40 و 50 شمسی نیز انجام می شد ولیکن برنامه ای گسترده با سازماندهی و ایجاد ساختار مناسب برای ارائه خدمات مستمر واکسیناسیون وجود نداشت.

    پس از پیروزی انقلاب اسلامی وبه موازات شکل­گیری شبکه بهداشتی- درمانی درکشور وایجاد ساختارهای لازم، برنامه گسترش ايمن­سازي در كشور در سال 1363 با هدف ايجاد مصونيت فعال در كودكان گروه سني زير يكسال در برابر بيماري­هاي قابل پيشگيري با واكسن شامل ديفتري، كزاز، سياه سرفه، سرخك، فلج اطفال و سل آغاز شد. در سال 1372 نيز برنامه ایمن­سازی هپاتيت ب دربرنامه گسترش ايمن­سازي ادغام گرديد. از سال 1383 نیز پس از انجام ایمن­سازی سراسری سرخک و سرخجه، واکسن سه گانه سرخک- سرخجه- اوریون (MMR) جایگزین واکسن سرخک در ایمن­سازی جاری گردید و واکسن هموفیلوس آنفلوانزا تیپ ب در قالب واکسن پنتاوالانت از سال 1393 در برنامه ایمن سازی کودکان کشور اضافه شدند. واکسن تزریقی فلج اطفال نیز برای تقویت سطح ایمنی کودکان و در راستای مراحل انتهایی ریشه کنی جهانی فلج اطفال از شهریورسال 1394 به برنامه ایمن سازی کودکان در استان های پرخطر و همجوار با افغانستان و پاکستان اضافه شد. طبق برنامه ریزی انجام شده امید است که در سال 1397 با ورود 2 واکسن پنوموکک و روتاویروس به برنامه ایمن سازی گام بزرگی در جهت به روز رسانی برنامه EPI کشور برداشته شود. اجرای برنامه ایمن­سازی کودکان سبب شده تا بیماری­هایی که در 35 سال گذشته موارد بالایی از مرگ و میر کودکان جامعه را تشکیل می­دادند، کاهش چشمگیری پیدا نمایند و به طور مثال، امکان اینکه یک دانشجوی پزشکی در کل دوران تحصیل خود و یا شاید کل دوران طبابت خود یک مورد بیماری دیفتری را ببیند، بسیار اندک است، حال اینکه در سال­های قبل اپیدمی­های بیماری دیفتری به طور مکرر اتفاق می­افتاد. براساس برآورد وزارت بهداشت، میزان مرگ کودکان زیر 5 سال کشور در سال 1357، برابر با 154 در هزار تولد زنده بوده، که در سال 1395، به حدود 16 در هزار تولد زنده کاهش یافته است.

در سال 1363 که آغاز برنامه توسعه ایمن سازی در کشور بود یک چهارم کل مرگهای نوزادی ناشی از کزاز نوزادی بود. شاخص مرگ نوزادی 21 در هزار تولد زنده و مرگ اختصاصی ناشی از کزاز نوزادی 5 در هزار تولد زنده بود. با افزایش پوشش واکسیناسیون کزاز در کودکان و مادران باردار به بالای 95% ، کزاز نوزادی به سرعت رو به کاهش گذاشت و ایران در زمره کشورهایی قرار گرفت که قبل از سال 2000 میلادی (1379 شمسی) موفق به حذف کزاز نوزادی شدند. با توجه به تعداد متوسط متولدین در سال 1395 که کمی بیش از یک و نیم میلیون نفر بود چنانچه برنامه واکسیناسیون کزاز در کشور انجام نمی شد برآورد می شود سالیانه 7500 مورد مرگ ناشی از کزاز نوزادی در کشور رخ می داد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، گام­های بلندی برای ایجاد توسعه شبکه خدمات بهداشتی اولیه (PHC) برداشته شد. هرچند که با فعالیت مؤسسه واکسن و سرمسازی رازی، قدم­های بزرگی در تأمین واکسن­های مورد نیاز  کودکان کشور در سالهای قبل از انقلاب برداشته شده بود، لیکن استقبال عمومی و حتی استقبال خانواده­های تحصیل کرده بسیار محدود بود. طبق بررسی­های انجام شده در اوایل پیروزی انقلاب، حداکثر پوشش ایمن­سازی کودکان، 30 درصد و ایمن­سازی زنان باردار علیه کزاز 7/3 درصد بود.

از سال 1363 تلاش برای تقویت ایمن­سازی کودکان با محوریت تقویت تولید داخلی واکسن آغاز گردید و برنامه توسعه ایمن­سازی (EPI) از سال 1364 رسما به عنوان یک جزء اساسی از فعالیت­های خدمات بهداشتی اولیه آغاز شد. توسعه مراکز بهداشتی‌درمانی و خانه­های بهداشت در مناطق روستایی کشور، تربیت و به کارگیری پرسنل بهداشتی مورد نیاز، به ویژه بهورز که بومی روستای محل خدمت خود بودند، ادغام وزارت بهداری و دانشکده­های پزشکی و پیراپزشکی و تشکیل وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی زمینه تربیت پزشکان و نیروهای تخصصی مورد نیاز را فراهم کرد. فراهم نمودن تجهیزات زنجیره سرما و خودروهای مورد نیاز نظام بهداشتی از دیگر اقدامات ضروری برای رساندن خدمات ایمن­سازی به نقاط صعب­العبور و دورافتاده روستایی بود که به خوبی تأمین شد. حاصل تمام این تلاش­ها افزایش پوشش ایمن­سازی کودکان زیر یکسال کشور به بیش از 90 درصد درسال 1369 و بالای 95 درصد در سال 1375 بود. در حال حاضر کلیه کودکان کشور علیه بیماری­های دیفتری، سیاه سرفه، کزاز، فلج اطفال، سرخک، سرخجه، اوریون، سل، هپاتیت ب و هموفیلوس آنفلوانزای تیپ بواکسینه می­شوند. بیماری­های سرخک، سرخجه مادرزادی، کزاز نوزادی درمرحله حذف قرار دارند. 23 سال است که کشور عاری از موارد بومی بیماری فلج اطفال است و بیماری­های دیفتری، سیاه سرفه و اوریون کنترل شده­اند. میزان حاملین مزمن هپاتیت B از 3 درصد جامعه در سال 1370 ، به کمتر از نصف در سالهای اخیر کاهش یافته است.

درصد پوشش ايمن­سازي كودكان زيريكسال در آغاز برنامه و سال 1396

سال

ب ث ژ

ثلاث 3

پوليو3

سرخك1

هپاتيت ب 3

1363

4/10

33

34

3/38

---

1396

99

99

99

98

99

این موفقیت­ها با بهره­گیری از امکانات به شرح ذیل حاصل شده است

·  حمایت­های مادی و معنوی مسئولین کشوری.

·  وجود شبکه خدمات بهداشتی- درمانی با پوشش بالای 95 درصد مناطق روستایی کشور.

·  برقراری زنجیره سرمای مناسب و حفظ کیفیت آن از سطح سردخانه مرکزی واکسن تا محل تلقیح در مراکز شهری و روستایی، خودروهای سردخانه دار برای حمل واکسن و یخچال­های نگهداری واکسن.

·  وجود توان بالای علمی در کشور در جهت ساخت واکسن­های مصرفی برنامه توسط کارخانه­های داخلی و عدم نیاز به ورود واکسن در طول اجرای برنامه.

·  امکان برنامه­ریزی برای دستیابی به اهداف با استفاده از تصمیمات اعضای کمیته کشوری ایمن­سازی که متشکل از اساتید دانشگاه و متخصص در گرایش­های مختلف کودکان بوده و به عنوان تعیین کنندگان خط مشی­های برنامه ایمن­سازی از بدو شروع برنامه تاکنون در جلسات منظم و برحسب مورد همکاری داشته و نظارت بر برنامه را به عهده دارند.

·  جلب مشارکت متخصصان کودکان برای آموزش آحاد جامعه، پزشکان عمومی و... در امر ایمن­سازی

ریشه کنی جهانی فلج اطفال

در سال 1988 میلادی (1367 شمسی)، ده سال پس از موفقیت در ریشه کنی جهانی بیماری آبله، کشورهای عضو سازمان جهانی بهداشت متعهد شدند که برای ریشه کنی جهانی بیماری فلج اطفال اقدام نمایند. تحت پوشش قرار گرفتن همه کودکان و واکسیناسیون کامل به همراه انجام عملیات ایمن سازی تکمیلی فلج اطفال از استراتژی های اصلی دستیابی به این هدف بودند. اقدامات واکسیناسیون وسیع انجام شده در طی این سالها سبب شده تا شیوع این بیماری بیش از 99.9 درصد در دنیا کاهش یابد و از 350 هزار مورد در سال به 22 مورد رسیده است. در حال حاضر بیماری تنها در 2 کشور افغانستان و پاکستان شیوع دارد.

در سالهای قبل از واکسیناسیون سالیانه بیش از 1000 مورد بیماری فلج اطفال در کشور رخ می داد. با مداخلات انجام شده آخرین مورد بیماری بومی فلج اطفال در ایران در سال 1374 بود و در سالهای 1375 لغایت 1379 نیز سالیانه مواردی از بیماری از کشورهای افغانستان و پاکستان به شکل وارده کشف می گردید و آخرین مورد آن در آذر 1379 در شهرستان چابهار رخ داد. پس از آن در طی 18 سال گذشته هیچ موردی از این بیماری در کشور شناسایی نشده است. مهمترین عامل پاک ماندن کشور از بیماری فلج اطفال حفظ پوشش واکسیناسیون بالای 95 درصد و انجام عملیات های واکسیناسیون تکمیلی فلج اطفال در کشور بوده است.

روز های ملی ایمن سازی از سال 1373 با هدف تحت پوشش بردن همه کودکان زیر 5 سال کشور در 2 نوبت به فاصله یک ماه آغاز شد و در طی 5 سال پیاپی تکرار شد. در این عملیاتهای ایمن سازی تکمیلی در هر نوبت حدود 9 میلیون کودک زیر 5 سال دو قطره واکسن خوراکی فلج اطفال دریافت می کردند. از سال 1378 تا کنون نیز در برخی مناطق کشور بویژه در استان های جنوب شرق کشور که در مجاورت کشورهای افغانستان و پاکستان هستند و در معرض خطر بیشتر ورود مجدد بیماری قرار دارند، همچنان این برنامه انجام می شود.  

برای اطمینان از نبود بیماری فلج اطفال، سازمان جهانی بهداشت نظام مراقبت ویژه ای با شاخص های مشخص و دقیق طراحی کرده که در همه کشورهای جهان مورد عمل و پایش قرار می گیرد. توانمندی نظام سلامت کشور در تمام سالهای گذشته با دارا بودن شاخص های مورد نظر سبب شده که سند کشوری تاییدیه ریشه کنی فلج اطفال سالیانه روزآمد شده و در کمیته های فنی سازمان جهانی بهداشت مورد تایید قرار گرفته است.

کاهش قابل ملاحظه موارد بیماری فلج اطفال در دنیا، نوید بخش نزدیک بودن به زمان موفقیت در دستیابی جهانی به هدف ریشه کنی فلج اطفال است. به جهت سرعت بخشیدن به این روند و آمادگی برای مرحله اعلام ریشه کنی جهانی بیماری و مراحل بعدی آن بایستی حداکثر ایمنی و مصونیت در کودکان ایجاد شود. واکسن های فلج اطفال بر 2 نوع خوراکی و تزریقی هستند که هر دو واکسن های بسیار موثری هستند. در طی سالهای گذشته در کشورمان از نوع خوراکی واکسن به شکل قطره استفاده شده و در حال حاضر همه کودکان از بدو تولد تا 6 سالگی 6 نوبت قطره واکسن خوراکی فلج اطفال را دریافت می کنند.

 بنا به توصیه کمیته فنی ایمن سازی کودکان کشور، جهت ایجاد حداکثر ایمنی در کودکان علیه ویروس های مولد فلج اطفال، یک نوبت واکسن تزریقی فلج اطفال در سن 4 ماهگی به برنامه جاری واکسیناسیون کودکان کشور اضافه می شود. به همین منظور از روز شنبه 17 شهریور 1397 همه کودکان در سراسر کشور وقتی برای دریافت واکسن 4 ماهگی مراجعه به مراکز بهداشتی درمانی و خانه های بهداشت می نمایند علاوه بر واکسن های قبلی (قطره واکسن خوراکی فلج اطفال و واکسن پنج گانه) یک نوبت واکسن تزریقی فلج اطفال نیز دریافت می کنند. مطالعات متعدد نشان داده که این نوع استفاده سبب تقویت پاسخ ایمنی می شود و سبب سرعت بخشیدن و رسیدن به هدف ریشه کنی جهانی فلج اطفال می شود.

با توجه به نیاز روزافزون دنیا به واکسن تزریقی فلج اطفال، اقدامات خوبی برای راه اندازی خط تولید این واکسن جدید در کشور آغاز شده و انتظار می رود در سالهای آتی شاهد به ثمر نشستن تلاش ها در موسسه تحقیقات واکسن و سرمسازی رازی و همچنین انستیتو پاستور ایران، و تولید این واکسن در کشور باشیم.

جستجو

فصلنامه ارتقاي سلامت

پیوندها

 

 

 

گزارش و گفتگو

ارزیابی-برنامه-دوره-پزشکی-عمومی-در-ایران-و-چالش-های-روبرو دكتر بهادر اعلمي هرندي به خاطر دارم شصت سال قبل...
خلاصه-سياستي-پيوند-پس-از-مرگ-قلبي باتوجه به اهميت بيش از پيش موضوع پيوند اعضاء در...

ورود به سایت